Það gefur barninu mikið öryggi í öllum aðstæðum lífsins að þekkja sumt af því sem bíður og á eftir að gerast á sama hátt og það er þroskandi að takast á við nýja óþekkta hluti og atburði. Það er því mikilvægt að foreldra hugi að báðum þáttum og gleymi ekki í erli dagsins hve nauðsynlegt það er barninu að finna til öryggis eins oft og það þarf á að halda.

Hugo

Eitt af því mikilvægasta sem foreldrar þurfa að gefa börnum sínum er öryggi og festa. Sú tilfinning barna að það fólk sem þau treysta mest á sé ávallt til staðar fyrir þau er grundvallaratriði fyrir þau. Þess vegna verða foreldrar að virða þessa þörf fyrir öryggi og forðast að gera það sem getur ógnað henni.
Það er margt sem skeður í lífi barna sem getur valdið óöryggi og sem foreldrar oft hafa ekki stjórn á eða eiga erfitt með að stjórna. T.d. geta dauðsföll í nánasta umhverfi barnsins skapað öryggisleysi, m.a. með hugsunum að þeir sem eftir standa og eru næstir því geti líka dáið og horfið þannig úr lífi þeirra. Skilnaður foreldra skapar oftast mikið öryggisleysi, flutningar geta einnig gert það o.s.frv., o.s.frv...

Foreldrar verða því ávallt að hafa í huga að skapa þau skilyrði fyrir barnið að það finni öryggið í daglegum lífi þess. Stefna að því að daglegt líf sé sem mest í föstum skorðum, gæta þess að hafa reglu á svefn- og matartíma hjá börnum og unglingum, gæta þess að standa við þau orð sem gefin eru um að sækja þau, koma heim á fyrirfram ákveðnum tímum. Það getur líka verið mikilvægt að hafa einhverja reglu á því sem gerist yfir vikuna t.d. (á mánudögum er ...), mánuðina og árið (t.d. á páskadagsmorgun er venjan að ...).
Fyrst og fremst er þó mikilvægast fyrir foreldra að láta börnin finna að þau séu elskuð sama hvað á gengur, ekki síst þegar hegðun þeirra er foreldrum erfið. Þá getur það skipt sköpum fyrir barnið að finna til öryggis og að þó að foreldrar þess séu ósátt við það sem það gerði þá sé því ekki "hafnað" og að það sé áfram hluti af fjölskyldunni.

Hugo

Þegar þú ert viss um að barnið þitt skilur og tekur alvarlega beiðnina um að fyrirgefa sér, þú finnur að það er leitt og sér eftir því sem gerðist, hefur lært af því og vill halda áfram þá skalt þú fyrirgefa því. Að fyrirgefa öðrum einlæglega er eitt af því erfiðasta og þroskaðasta sem ég held að við getum gert. Þess vegna skalt þú bera mikla virðingu fyrir fyrirgefningunni sem foreldri til að barnið þitt skilji hvert gildi hennar er. Fyrirgefðu því barninu þínu og haldið áfram í lífinu.

Mundu að það að fyrirgefa þýðir að málið er búið, afgreitt, því er lokið og að þú mátt ALDREI aftur taka það upp og nota (sem vopn) gegn barninu þínu. Ef þú gerir það ert þú að gefa barninu þínu röng skilaboð um hvað það er að fyrirgefa. Mundu að gefa því rétt skilaboð um þennan fallega og þroskaða verknað og fyrirgefðu því og láttu þar með málið vera búið.

Hugo

Þau skilaboð sem barnið fær með því að foreldrið geri slíkar "undantekningar " á reglunum þegar það HENTAR foreldrinu eru að fólk þarf ekki að fara eftir reglum nema þegar það hefur tíma, nennir því, finnst það mikilvægt o.s.frv..
Það er því engin furða að við sjáum börn reyna að sleppa við öryggisbeltin, vilja ekki vera með hjálmana, finnast útivistarreglur ekki mikilvægar, fara ekki effir reglum við að fara yfir umferðargötur, o.s.frv., o.s.frv..

Hafðu því í huga sem foreldri og sem ábyrgur samfélagsþegn (því börnin læra af ÖLLUM öðrum líka) að sú hegðun sem börn sjá hjá fullorðnum er sem betur fer/því miður oftast það sem þau velja sjálf að gera við svipaðar eða eins aðstæður.

Hugo

Eitt af því mikilvægasta sem foreldrar vilja fyrir börn sín er að þau séu sátt og ánægð með sig sjálf og hafi sterka, gegnheila, massíva, skothelda, jákvæða sjálfsmynd.
Þar kemur hrósið sterkt inn ásamt því auðvitað að sýna barninu ást og umhyggju og að gefa því öryggi. Það hefur orðið nokkur breyting á viðhorfi til hróss á undanförnum áratugum. Það er ekki svo langt síðan að það var talið ala upp í börnum hégómagirnd og mont að hrósa þeim og að láta þau heyra um það sem þau gerðu vel. Margir foreldrar í dag eru því aldir upp af foreldrum sem sjálf ólust upp í þessum hugsunarhætti.
Sem betur fer hefur þetta breyst og við teljum það ekki lengur skaðlegt fyrir börn (og aðra) að þeim sé hrósað. Þvert á móti þá teljum við það NAUÐSYNLEGT að þeim sé hrósað.
Eins og hrós er mikilvægt þá er það mín reynsla af starfi með börnum að alltof mörg þeirra eru með neikvæða sjálfsmynd, óörugg með sig, þekkja betur vanmátt sinn en getu og vita meir um veikleika sína en styrkleika. Að mínu mati þá hefur umhverfið brugðist þeim og haft m.a. kröfurnar og væntingar það miklar til þeirra að það sem börnin hafa miklu oftar heyrt frá umhverfinu er gagnrýni, vonbrigði, óánægja með þau o.s.frv.

Það má minna á hve mikilvægt það er að hrósa börnum, BÆÐI fyrir það sem þau gera og einnig fyrir hver þau eru.
Börnum er oftast hrósað fyrir það sem þau gera. Má þar nefna leika sér vel, góð í fótbolta, dugleg að æfa sig á píanóið, dugleg í skólanum o.s.frv. Þetta er mikilvægt.
Það verður líka að muna eftir að hrósa börnum fyrir það hvernig þau eru, að vera einlæg, traust, jákvæð, glöð, áhugasöm o.s.frv. Þeas. hrósa þeim fyrir eiginleika þeirra sem ná út yfir þau verkefni sem þau eru að fást við þá og þá stundina.

Hrós er sú viðurkenning sem kemur utan frá. Því miður er oft þannig að þau börn sem þurfa mest á hrósi að halda taka því hrósi sem er beint til þeirra illa til sín því þeim líður ekki sem "duglegum krökkum", flinkum á píanóið", "fá fínar einkunnir", "vera fín í þessum fötum" m.m..
Það er því mikilvægt að finna leiðir tl að aðstoða þessi börn (og fullorðna) til að meta sig sjálf betur og jákvæðar. Foreldrar þurfa oftar að spyrja börnin "hvernig fannst þér þetta sjálfum" Sjálfsvirðing sem börnum er kennd verður ekki frá þeim tekin svo auðveldlega. Það er því mikilvægt fyrir öll börn og ekki síst þau sem hafa vanmáttarkennd og neikvæða sjálfsmynd að foreldrar finni leiðir til að aðstoða þau til að UPPLIFA stoltið sjálf.

Hugo

Það er nauðsynlegt í skilnaði þar sem eru börn að huga fyrst og fremst að velferð þeirra. Þau eru aðilar að atburðinum en hafa ekkert um hann að segja. það er því mikilvægt að hlusta vel á líðan þeirra og hugsanir til að átta sig vel á hvernig áhrif skilnaðurinn hefur á þau.

Eftir skilnað eru ýmis atriði sem mikilvægt er að huga að. Foreldrarnir koma oft til með að kynnast nýjum maka, sem kemur til með að gegna mikilvægu hlutverki sem uppeldisaðili barnsins. Það er því mikilvægt að það takist vel til með kynni barnsins af nýjum maka foreldris þannig að barnið upplifi að það sé ávinningur fyrir það að eignast nýtt "foreldri" og forðast að niðurstaðan verði sú að barnið hafi í staðinn "tapað" því sem það átti með foreldri sínu einu.

Sjá ennfremur viðtal við Hugo úr Nýju Lífi sem birtist sem Hollráð síðustu viku undir heitinu "Ég vil eiga mömmu OG pabba.

Hugo

Þegar fólk hefur ástarsamband gerir það sjaldnast ráð fyrir að sambandið endi með skilnaði. Hvergi sést ský á himni og til að byrja með er heiðríkjan alger. Þessi tími er dásamlegur en þegar nýjabrumið fer af og hversdagsleikinn tekur við hrannast skýhnoðrarnir upp. Allskyns vandamál líta dagsins ljós. Til að byrja með er aðeins um hægan andvara að ræða og vindinn lægir fljótt. En eftir því sem mánuðirnir og árin líða verða vindkviðurnar snarpari og stundum ríkir stinningskaldi dögum saman. Sumum tekst að komast í gegnum óveðurskaflana án þess að ástin hljóti umtalsverðan skaða af á meðan aðrir gefast upp á að lifa við kulda og trekk með manneskju sem þeir hafa jafnvel ekki lengur ást á. Á árum áður virðist fólk hafa verið harðgerðara og átt auðveldara með að standa stormana af sér. Skýringa á því er eflaust víða að leita en nær öruggt má telja að breyttir þjóðfélagshættir og tíðarandi eigi stóran þátt í hvernig mál hafa þróast. Nú er svo komið að hátt í önnur hver sambúð endar með skilnaði. Ég, eins og allir hinir sem hefja sambúð, var alveg viss um að mitt samband myndi vara að eilífu og sú hugsun að ég ætti einhvern tímann eftir að verða einstæð móðir var víðs fjarri. Rétt eins og hjá öllum hinum lék allt í lyndi til að byrja með. Vandamálin voru smávægileg og ástin hélt velli. Eftir fjögur ár í blíðviðri tóku við barneignir og basl við að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Í argaþvargi og gráum hversdagsleikanum þar sem barnagrátur, andvökunætur, peningaáhyggjur og lífsgæðakapphlaup var í aðalhlutverki gufaði ástin einhvern veginn upp og eftir nokkur næðingssöm ár gáfumst við upp og héldum hvort í sína áttina. Þrátt fyrir að hamingjan hafi verið víðs fjarri var erfitt að sætta sig endalok sambandsins. Í hönd fór tími sem var ömurlegur, svo ömurlegur að þegar ég lít til baka skil ég stundum ekki hvernig ég komst í gegnum suma dagana, gat mætt til vinnu og sinnt þeim skyldum sem fylgja því að vera með tvö lítil börn á framfæri. Örvæntingin var stundum alger og kvíðinn fyrir framtíðinni heltók mig á köflum. En einhvern veginn hafðist þetta allt og eftir að hafa gengið í gegnum heilt helvíti af allskyns tilfinningum, vanlíðan og brjálæði, birti til og sólin tók að skína á ný. Lífið fór að taka á sig nýja mynd og ýmsir skemmtilegir og jákvæðir atburðir fóru að setja svip sinn á það. Á meðan mesti tilfinningastormurinn gekk yfir fyrst eftir skilnaðinn réði skynsemin sjaldnast ríkjum í samskiptum mínum við minn fyrrverandi. Og það verður að segjast eins og er að ég bar ekki alltaf hag barnanna okkar fyrir brjósti í samskiptunum við hann. Nú þegar mestu vonbrigðin og sorgin yfir því að hafa þurft að kveðja fjölskyldumyndina, mamma, pabbi og börn, er gengin yfir langar mig hins vegar að við berum sameiginlega ábyrgð á uppeldi barnanna okkar - ölum þau upp saman en í sitt hvoru lagi. Þar sem ég hef náð tökum á tilverunni, höndlað hamingjuna á ný og komið skikk á lífið, er ég farin að sjá hlutina í skýrara ljósi. Fyrstu tvo mánuðina eftir skilnaðinn gat ég varla hugsað heila hugsun en eftir því sem mánuðirnir hafa liðið hef ég orðið sífellt ákveðnari í að hagur barnanna skipti öllu máli. Líðan þeirra og velferð á að vera í fyrirrúmi en ekki gremja yfir misheppnuðu sambandi. Sambandi sem er lokið og mun héðan í frá aldrei verða annað en minningin ein. Það eina sem bindur okkur saman í dag eru börnin og þau bönd verða aldrei slitin.

Enginn ætti að skilja við barnið sitt.
Hugo Þórisson, sálfræðingur hefur sérhæft sig í samskiptum foreldra og barna. Hann hefur haldið fjölda fyrirlestra um þau málefni og hefur gefið út handbók fyrir uppalendur. Ég fékk Hugo til þess að segja lesendum hvernig foreldrar geti best dregið úr því áfalli sem börn verða fyrir við skilnað og hvernig þeir geti gert líf barnanna bærilegra eftir skilnaðinn. Þessi mál eru Hugo mjög hugleikin en hann ræðir oft við börn sem hafa farið illa út úr skilnaði. Oftast leitar fólk sér aðstoðar þegar skaðinn er skeður en Hugo segir að sér finnist að breyting sé að verða í þeim efnum.
„Skilnaður er flestum börnum mikið áfall. Engu að síður er til í dæminu að börnin finni fyrir létti. En jafnvel þau börn finna fyrir sorg þegar skilnaðurinn verður að veruleika. Með honum deyr vonin um að einn daginn muni ástandið batna og allt verða gott. Þetta á sérstakleg við um börn sem hefur verið gefin von um að sambandið á milli foreldranna lagist. Setningar eins og: „Þó að við pabbi þinn rífumst þykir okkur enn vænt um hvort annað,“ gefa vonarglætu sem er ekki lengur fyrir hendi. Sem betur fer virðist mér þróunin í því hvernig skilnaðir fara fram vera á jákvæðu nótunum ef svo má að orði komast. Nú orðið er fleirum umhugað um að hjúskapar- eða sambúðarslitin fari fram í einhvers konar sátt. Fólk vill gera rétt og bera hag barna sinna fyrir brjósti. Foreldrar leita stundum til mín strax í upphafi ferlisins og leita eftir ráðum varðandi hvernig tilkynna beri börnum að þeir ætli að slíta samvistir. Mitt svar er einfalt. Það er ekki flókið að segja þessi tíðindi. Fólk einfaldlega sest í rólegheitunum niður með börnum og segir þeim hvernig málum er háttað. Það sem skiptir meira máli er hvernig foreldrarnir hegða sér eftir að þeir hafa látið sprengjuna falla. Það er mjög mikilvægt að fylgjast vel með hvernig barnið bregst við og reyna að skilja hvernig það upplifir skilnaðinn. Áríðandi er að foreldrar tali við börnin um það sem þau halda að muni gerast í kjölfar skilnaðarins því að börn byggja vitneskju sína á því sem þau heyra og sjá í kringum sig. Það er til dæmis líklegt að barn, sem hefur fylgst með skólafélaga sínum ganga í gegnum skilnað foreldra sinna sem endaði með því að það fær ekki að umgangast föður sinn, haldi að slíkt hið sama muni henda það. Til að fyrirbyggja allan misskilning verður að ræða þessi mál mjög ítarlega við börnin.

Foreldrar eiga ekki að skilja við börnin sín.

Við skilnað er grundvallaratriði að tryggt sé að börnin geti haft gott samband við báða foreldra sína - jafnvel þó að þeir eigi erfitt með samskipti sín á milli. Barn má alls ekki hafa það á tilfinningunni að froreldrarnir séu að skilja við það þó að þeir treysti sér ekki lengur til að búa saman. Báðir foreldrarnir þurfa að taka fullan þátt í lífi barnsins og hafa áhuga á þeim viðfangsefnum sem það er að fást við. Viðburðir s.s. íþróttamót, tónleikar, danssýningar og leiksýningar sem barnið tekur þátt í ætti hvorugt foreldrið að láta fram hjá sér fara. Auk þess er æskilegt að þeir mæti báðir t.d. á foreldrafundi í skólanum. Barnið verður að finna að það skipti báða foreldrana máli og að það eigi enn bæði pabba og mömmu. Einnig er nauðsynlegt að foreldrar geri eins fljótt og mögulegt er samkomulag sín á milli varðandi umgengni barnsins við það foreldri sem það býr ekki hjá. Barnið þarfnast þess að líf þess komist sem fyrst í fastar skorður.“ - Flestir foreldrar vilja sennilega halda samskiptunum við barnið á þeim nótum sem þú ert að nefna en þrátt fyrir góðan ásetning fara málin oft í hnút. „Foreldrar verða að horfast í augu við að þeir hafa slitið samvistum. Öll skilaboð til barna um hið gagnstæða vekja falskar vonir. Flest börn dreymir um að foreldrarnir taki aftur saman. Stundum heyrir ég fólk tala um að halda fyrstu jólin eftir skilnað saman barnanna vegna. Ég tel slíkar falskar fjölskyldustundir einungis lengja sársaukatímabil barnsins og ýta undir vonina um að nú verði allt gott á ný. Foreldrar þurfa að huga að því hvernig samskiptin við barnið eru og hvernig þeir tala við það um hitt foreldrið. Börn ættu að hafa fullt leyfi til þess að segja frá því sem þau upplifa með foreldrum sínum. Barn sem kemur t.d. ánægt úr helgardvöl hjá föður sínum ætti aldrei að fá neikvæð viðbrögð þegar það segir frá því skemmtilega sem það gerði með honum. Samtal eins og: „Mamma, það var rosalega gaman hjá okkur pabba um helgina. Við borðuðum á pizzustað og fórum síðan í heimsókn til Jóa frænda.“ „Hvað, eldar hann pabbi þinn aldrei fyrir þig? Færðu ekki neitt annað en ruslfæði hjá honum? Er hann með þig á eilífu flakki þegar þú ert hjá honum?“ ætti aldrei að eiga sér stað. Barnið lærir smám saman hvað má segja og hvað ekki og fær sektarkennd yfir því að hafa skemmt sér vel. Það sama gildir að sjálfsögðu um viðbrögð föðurins þegar barnið segir frá því sem það upplifir með móðurinni. Börn ættu heldur ekki að hafa á tilfinningunni að verið sé að yfirheyra þau um það sem er að gerast í lífi foreldra þeirra. Með neikvæðum viðbrögðum og yfirheyrslum eru börn sett í mjög erfiða aðstöðu. Þau feta sig eftir örmjóum stíg til að þóknast foreldrum sínum og neyðast til að gæta þess hvað þau segja hverju sinni. Þess í stað ættu börn að fá að vera einlæg og hafa fullt leyfi til að deila því sem þau langar til með foreldrum sínum. Hætt er við að barn sem lendir í þessum erfiðu aðstæðum finni til mikillar vanlíðunar. Það verður hrætt og óöruggt auk þess sem það lærir meðvirkni sem er nokkuð sem enginn ætti að læra. Ég hef oft orðið vitni að því að foreldri sem er með óbein, neikvæð skilaboð um hitt foreldrið eða hreinlega talar á opinskáan hátt illa um það tapar þegar upp er staðið.“

Hagsmunir barnanna í fyrirrúmi.

- Hvað ættu foreldrar að taka til bragðs ef samskiptin þeirra á milli eru komin í það mikinn hnút að þeir geta hreinlega ekki talað saman án þess að allt fari í bál og brand?
„Þeir ættu skilyrðislaust að leita til sérfræðings. Það hefur margsýnt sig að ósætti foreldra meðan á skilnaðarferlinu stendur og eftir að hann er genginn í garð bitnar á börnunum. Gremja og óánægja skila sér beint til þeirra. Það er skylda foreldra að setja hagsmuni barna sinna ofar eigin tilfinningum og óhamingju.“ - Komast börn ósködduð frá skilnaði foreldra sinna án þess að fá aðstoð hjá sérfræðing? „Já, ef foreldrar hafa þroska til að taka ákvaraðanir með hagsmuni þeirra að leiðarljósi. Þeir verða að muna að þeir bera sameiginlega ábyrgð á börnunum og halda áfram að sinna foreldrahlutverkinu þrátt fyrir að þeir búi ekki lengur saman.“

Og svo koma fósturforeldrar til sögunnar …

Það tekur fólk mislangan tíma að jafna sig eftir skilnað. Sumir þola einveruna illa og demba sér fljótt í nýtt samband meðan aðrir taka sér góðan tíma til að jafna sig og ná áttum á ný. Hvernig svo sem málum er háttað í þeim efnum liggur fyrir mörgum að kynnast nýjum maka og stofna til nýrrar fjölskyldu – svokallaðrar „samsettrar fjölskyldu“. Þá standa börnin enn á erfiðum tímamótum sem þau hafa lítið sem ekkert um að segja. Flestir foreldrar kvíða því að kynna tilvonandi maka fyrir börnum sínum. Áhyggjur af hvernig kynnin munu takast eru oft á tíðum miklar og fólk á í vandræðum með hvernig það á að haga sér við nýjar aðstæður. Sumum börnum er þessi stund mjög erfið en önnur börn líta á þetta sem jákvæða þróun sem þau hafa lengi beði eftir. Ef ekki er rétt að málum staðið er auvelt að klúðra málum. Fæstir foreldrar kæra sig um að kynna börn sín fyrir fleiri en einu fósturforeldri. En auðvitað er ekkert frekar hægt að lofa að nýja sambandið vari að eilífu en samband foreldranna. Hugo segir að það sé mikilvægt að foreldrar taki sér góðan tíma til að kynnast hugsanlegum maka áður en honum er blandað inn í líf barnanna. „Foreldri þarf að vera ákveðið að um langtímasamband sé að ræða þegar það segir barninu að það sé ástfangið á ný. Barnið þarf að fá góðan tíma til að meðtaka fréttirnar og venjast tilhugsuninni um nýjan maka áður en hann er kynntur fyrir því.“ - Hvað þarf að líða langur tími á milli þess að barnið fær að heyra um að pabbinn eða mamman sem það ekki býr hjá sé komin með nýjan maka þar til að það hittir fósturforleddrið? „Það fer eftir aðstæðum, aldri og þroska barnsins. Börn þurfa tíma til að jafna sig eftir skilnað. Þótt foreldrarnir hafi löngu verið farnir að hugsa um og undirbúa skilnað áður en til hans kom er hann nýr fyrir barninu. Sumir foreldrar eru jafnvel orðnir ástfangnir af öðrum aðila áður en til skilnaðar kemur og vilja flýta ferlinu. Slíkt er mjög erfitt fyrir barnið þar sem það upplifir skilnaðinn eftir á en ekki fyrirfram eins og foreldrarnir. Hinir fullorðnu verða að láta sig hafa þann tíma sem það tekur barnið að jafna sig og ná áttum þrátt fyrir að þeir séu tilbúnir sjálfir til þess að stofna nýja fjölskyldu. Í þessum efnum er erfitt að tiltaka einhvern „réttan“ tíma en það er ljóst að það þurfa að líða einhverjir mánuðir frá skilnaði þar til barnið er kynnt fyrir væntanlegu fósturforeldri.“

“Fósturforeldri verður að vera tilbúið að gegna ábyrgðar- og þátttökuhlutverki í fjölskyldunni“

- Hvernig er best að haga málum þegar börn eru kynnt fyrir nýjum maka?
„Ég held að farsælast sé að mæla sér mót á hlutlausum stað og gera eitthvað skemmtilegt saman. Á eftir gæti verið gott að fara heim til barnsins og stoppa þar stutta stund. Dvöl nýja aðilans á heimilinu má svo lengja smátt og smátt. Sá sem kemur inn í líf barns má alls ekki gefa barninu gyllivonir. Hann má ekki koma öðruvísi fram við það þegar hann hittir það fyrst en hann treystir sér til að gera í framtíðinni. Ég hef oft orðið var við að slíkt veldur beiskju. Börn hafa nefnt það við mig að fósturforeldrið hafi verið svo gott og skemmtilegt til að byrja með. Bíóferðir og aðrar skemmtanir hafi svo fljótt heyrt sögunni til. Í þessum tilfellum hefur sá fullorðni selt sig á fölskum forsendum. Það er mikilvægt að tilvonandi maka sé gert ljóst að börnin munu alltaf gegna lykilhlutverki í lífi foreldrisins og að makasamband þýði að viðkomandi verði að ganga inn í ákveðið ábyrgðar- og þátttökuhlutverk í fjölskyldunni. Foreldrið þarf að sama skapi að vera tilbúið til að hleypa makanum inn í líf fjölskyldunnar og veita honum svigrúm til að vera einn af fjölskyldunni. Foreldrinu finnst sjálfsagt að makinn sé jákvæður og hrósi barninu þegar við á en hann verður einnig að fá tækifæri til að vera ábyrgur, fastur fyrir og taka á málum þegar þess þarf með. Margir foreldrar eiga erfitt með að sætta sig við að nýi makinn skammi barnið og grípa inn í til verja það. Slíkt er óheppilegt í því felst óvirðing í garð nýja makns. Mislíki foreldrinu uppeldisaðferðir hans er best að ræða það við hann í einrúmi. Ég hef séð frábær dæmi um „góða“ skilnaði og hversu vel mál geta þróast. Ég veit dæmi þess að foreldri barns taki þátt í fjölskyldulífinu sem barnið á hjá fyrrverandi maka. Ég þekki til að mynda til foreldra sem hafa haft þann þroska að geta samglaðst barninu sínu þegar það eignst nýtt systkini, gefið nýja barninu gjafir og boðið því með þegar eitthvað skemmtilegt stendur til. Ég dáist að þessu fólki. En það verður að segjast eins og er að dæmin um hið gagnstæða eru fleiri. Sumir foreldrar eru svo hræddir um viðhorf barsins til sín að þeir eyðileggja möguleika þess til að tengjast fósturföður eða fósturmóður á eðlilegan hátt. Þetta kemur t.d. fram í því þegar foreldrar verða reiðir þegar barnið þeirra fer að kalla fósturforeldrið mömmu eða pabba og bannar það jafnvel. Börn verða að fá að velja sjálf hvað þau gera í þessum efnum.“

Hugo

Fyrir börnin getur þetta þýtt allt annað en neitun, það þýðir t.d.
"Ég ætla ekki að segja JÁ núna, ég ætla að segja það seinna".
Margir foreldrar kannst við að börnin segja "Já, en þú varst búin að lofa því" þegar það sem foreldrarnir höfðu sagt var" Við skulum sjá til".

Það er því mikilvægt að foreldrar séu skýrmæltir og ákveðnir og "ÞORI" að segja nei við börnin sín en þeir verða að muna að segja NEI af ákveðni og festu og jafnframt virðingu, hlýju, væntumþykju, skilningi, þrautseigju, þolinmæði, umhyggju, ást, alúð,o.s.frv

Hugo

Foreldrar eiga að og þurfa að ráða heima hjá sér. Þeir þurfa að hafa reglur og siði sem börnin læra og verða að fara eftir. það gefur börnunum öryggi. Gróflega er hægt að tala um þrenns konar áhrif/vald sem foreldrar geta byggt á. Foreldrar verða að íhuga vel og vandlega hvaða aðferðum þeir helst vilja beita til að stýra börnum sínum og kenna þeim á sama tíma grunnatriði mannlegra samskipta.

A. Vald sem byggir á stýringu, eins og umbun annars vegar og refsingum hins vegar. T.d “ef þú gegnir mér ekki þá ...”

B Vald sem byggir á stöðu. T.d. “þú gerir það víst því ég er pabbi þinn og segi þér að gera það”

C. Vald sem byggir á “faglegheitum”. T.d. barn sem lærir að treysta foreldri sínu vegna þess að það gerir réttmætar og réttlátar kröfur til þess. Einnig það að foreldrið er gott fordæmi um þá hegðun sem óskað er, þeas. Fer sjálft eftir svipuðum treglum og ætlast er til af barninu.

A. I. Þegar foreldrar byggja vald sitt á stýringu þurfa þeir að hafa eitthvað sem börnin sækjast eftir ( umbun) eða eitthvað sem börnin vilja forðast (refsing). Það er mikilvægt fyrir foreldra að gera sér grein fyrir takmörkunum þessa valds, bæði hvað varðar refsingar og umbun.

1. Ef við skoðum umbun þá getur það t.d gerst að

a. Umbunin missir gildi sitt. “Mér langar ekkert í ís”,
b. Börnin fá umbunina annars staðar frá t.d vinna sér inn tekjur við að bera út blöð og því erfiðara að kaupa þau til hluta sem þau eru í andstöðu við.
c. Þegar það er OF erfitt að fá umbunina, t.d. bílpróf ef ég fæ góðar einkunnir á samræmdu prófunum
d. Þegar börnin læra að gera hluti aðeins ef þau fá umbunin “hvað fæ ég fyrir það?”
e. Þegar misferst að umbuna fyrir “rétta” hegðun.
f. Þegar vöntun á umbun upplifist sem refsing
g. o.s.frv.

2. Það getur einnig verið erfitt að ætla sér að stýra hegðun barna með refsingum.

a. Það þarf mikla þekkingu og nákvæmni til að láta refsikerfi virka rétt.
b. Börnin bregðast við í mótþróa og það verða átök þar sem foreldrið sigrar (eða barnið) og hinn tapar.
c. Börnin gera eins og ÞAU langar til þegar foreldrarnir sjá ekki til
d. þegar refsingarnar eru í ósamræmi við “brotið”.
e. refsingarnar eiga það til að verða “harðari” eftir því sem brotin eru endurtekin.
f. það reynir oft verulega á foreldra sjálfa að refsa börnum sínum

B. Vald sem byggir á “stöðu”. Auðvitað eiga börn að gegna foreldrum sínum af því þeim er sagt að gera það. Foreldrar verða þó að gera sér grein fyrir að börnin þeirra eiga oft eftir að vera í umhverfi þar sem einhver “segir þeim að gera eitthvað”. Flestir foreldrar vilja að börnin kunna að meta sjálfstætt það sem þeim er sagt að gera og hlýða ekki í blindni. Foreldrar vilja t.d. ekki að börn brjóti af sér af því “þeim var sagt að gera það”. Það er ótrúlega oft sem börn “afsaka” ranga hegðun með að aðrir krakkar sögðu þeim “að gera þetta”.

C. Vald sem byggir á “faglegheitum” þeas. foreldrið er þannig að barnið treystir því fyrir sér. Það er foreldri sem gerir réttlátar kröfur, fylgir þeim eftir af ákveðni og festu en jafnframt virðingu, hlýju, væntumþykju, skilningi, þrautsegju, þolinmæði, umhyggju, ást, alúð,o.s.frv. er það sem reynist best að mínu mati.

Þetta eru foreldrar sem skýra reglurnar fyrir börnum, hlusta á þeirra athugasemdir (þeir þurfa þó EKKI að fara eftir þeim þó þeir hlusti og virði skoðanir barnanna), eru gott fordæmi og fyrirmyndir í þeim atriðum sem þeir telja mikilvægt fyrir barnið að læra. Það þýðir m.a. að ef foreldrið vill að barnið virði reglur heimilsins og samfélagsins eins og t.d. um tiltekt, láta vita af sér, útivist oþ.fl., o. fl.verður foreldrið að gera það á sama hátt. Fyrir foreldrið geta það verið reglur eins og að

tala ekki í gsm meðan ekið er,
leggja aðeins í leyfileg stæði,
aldrei leyfa að horfa á bannaðar myndir,
smygla ekki inn spennandi mat frá útlöndum
o.s.frv., o.s.frv.......

Hafðu í huga sem foreldri hvers konar vald þú telur best að nota í samskiptum við barnið. Það verður að vera vald sem stuðlar að frumkvæði hjá barninu, eflir sjálfstæði og ábyrgð og kennir tillitssemi hjá barninu þínu jafnframt því sem það lærir að fara að reglum heimilisins og fjölskyldunnar.

Hugo

Í samskiptum er mikilvægt að vera skýr og sem nákvæmastur, í því sem maður vill segja, sérstaklega þegar verið er að koma með athugasemdir til barnanna þinna, ábendingar, gagnrýni, aðfinnslur o.þ.h..
Of oft er hætta á að börn misskilji foreldra sína, túlki á annan hátt það sem þau heyra og þá ekki eins og foreldrar þeirra meintu. Setning sem oft heyrist í uppgjafartón í samskiptum foreldra og barna er setning sem getur hljómað svona
"Þú veist alveg hvað ég meina"

Getur það verið vegna þess að foreldrið segir EKKI það sem það meinar og meinar EKKI það sem það segir heldur leggur ábyrgðina á barnið að skilja hvað það átti við þrátt fyrir að hafa sagt allt annað??. Ég held að svo sé oft á tíðum, amk. verður að gera þá kröfu til foreldra að þeir vandi sig sem mest við að vera skýr í sínu máli.

Ég nefni setningar eins og:

"Hvað á þetta eiginlega að þýða"
"Hvaða hávaði er þetta?"
"Hvað gengur á hérna",
"Hvað varst þú eiginlega að hugsa",
"Af hverju lætur þú svona?" o.s.frv.

Þegar um vanda er að ræða í samskiptum foreldra og barna er það miklu skýrara og betra fyrir börnin að foreldra komi og segi:

"Ég er mjög ósáttur við það sem þú ert að gera núna"
"Vilt þú lækka í græjunum",
"Ég vil að þið hættið þessu núna",
"Ég er mjög ósátt við þá ákvörðun sem þú hefur tekið og finnst að þú hefðir átt að athuga þinn gang betur áður en þú ákvaðst þetta",
"Ég vil að þú hættir þessu núna".

Lykilatriði hjá foreldrum er að vera ákveðið foreldri þegar þess þarf, foreldri sem talar skýrt og afmarkað um það sem málið snýst um.

Hugo

Það er nauðsynlegt fyrir foreldra að hafa í huga að þegar þeir þurfa að koma með ábendingar, aðfinnslur, gagnrýni o.þ.h. á hegðun barna sinna þá eiga þeir að sýna virðingu, tala um það sem raunverulega er í gangi, því það hlýtur að vera aðalatriðið að barnið VILJI hlusta á það sem foreldrar vilja benda því á í stað þess að finna veikan punkt í því sem þau segja og hengja sig í það sem sennilega er aukaatriði.

Hér sem fyrr er mikilvægt að hafa í huga að það er oft auðveldara fyrir foreldrana að breyta áherslum í samskiptum sínum við börnin í stað þess að segja aftur og aftur sömu hlutina og vonast eftir að börnin svari allt í einu öðruvísi en hingað til.

Hugo

Eitt af því sem börnum í dag stafar hætta af er offita, eitt stærsta heilbrigðisvandamál dagsins í dag. Margir foreldrar kannast við það að erfitt er að fá börnin til að borða hollan, næringarríkan mat, þau velja frekar óhollan mat og eru oft búin að vera að borða eitthvað slíkt þegar kemur að matmálstíma.
Of margir foreldrar gæta þess ekki að velja við innkaup fyrir heimilið aðeins þær vörur sem geta talist hollar og sleppa að kaupa inn reglulega þær vörur sem eru óhollar fyrir börnin. Í stað þess að vera að koma í veg fyrir innan heimilisins að börnin "standi í kexinu" er einfaldlega auðveldast að kaupa ekki inn kex/cocoa puffs/...... og annað það sem foreldrar vilja EKKI að börnin geti nálgast þegar þau velja.

Nú eru páskarnir að nálgast og oft er það þannig að þegar frí kemur í grunnskólum kemur upplausn í reglur og munstrið á heimilinu. Börnin fara seinna að sofa, þeim leyfist ýmislegt sem þau annars ekki mega, oft er borðað á óreglulegum matartímum, o.þ.h.. Margir foreldrar, sérstaklega ungra barna finna mikinn mun á skapi og líðan barna sinna þegar svona miklar breytingar verða. Þau verða órórri, pirraðri o.s.frv. með tilheyrandi álagi fyrir alla. Það er umhugsunarvert fyrir hvern breytingar á svefn- og matartíma eru, oft er þessi breyting ekki mikill greiði við börnin sem eiga erfitt með slíkar breytingar. Foreldrar þekkja líka þann vanda að koma öllu í sama horf eftir langt frí eins og páska og jólafrí. Það er oft sem maður heyrir foreldra segja með létti "mikið er ég feginn að allt er komið aftur í fast horf".

Það er með öll þessi dæmi og sjálfsagt með mörg fleiri (gaman væri að heyra í gestabókin um önnur slík dæmi frá foreldrum) að stundum snýst misskilinn greiðasemi við börnin upp í andhverfu sína og skapar meira álag fyrir foreldra en ella í uppeldinu.

Hugo

Hugo

,,Ef ég má hata, þá ætla ég að hata Bin Laden,” sagði sjö ára strákur við foreldra sína nokkrum dögum eftir hryðjuverkaárásina í New York. Foreldrarnir skyldu reiði litla mannsins en varð um leið nokkuð hverft við. Höfðu útskýringar þeirra á voðaverkinu kannski kynnt undir þessa heift eða hafði hann fengið að fylgjast of mikið með fréttum af atburðunum? Ótal spurningar vöknuðu hjá þeim um hvernig ætti að bregðast við yfirlýsingunni. Hefðu þau kannski átt að hlífa barninu við mestu ósköpunum í kjölfar hryðjuverkanna og hvað ef reiði barnsins bitnaði á þeim sem síst skyldi? Það eru eflaust margir foreldrar að velta fyrir sér svipuðum spurningum þessa daganna. Hvernig á að fræða eða koma fram við litlu sálirnar þegar stóráföll verða?

Sannleikurinn
Hugo þórisson sálfræðingur segir að það sé eðlilegt að börn og fullorðnir fyllist af reiði eftir áföll og það sé sú tilfinning sem þurfi oftast að hjálpa fólki með. Hann bendir ennfremur á að ef ekki sé tekið rétt á málum geti ofsahræðsla og öryggisleysi grafið um sig og reiðin breyst í hatur, hefndahug og fordóma. En hvernig er hægt að koma í veg fyrir það? ,,Hvort sem áfallið er utanaðkomandi eins og hryðjuverkin ellefta september síðastliðinn eða innan fjölskyldunnar eins og skilnaður eða dauðsfall er fyrsta reglan að segja börnum satt og rétt frá. Það er algengur misskilningur að það þurfi að hlífa börnunum. Stundum er fólk jafnvel að hlífa sjálfu sér með því að skýra ekki út fyrir börnunum hvað hafi komið fyrir og það er ekki rétt. Börn eru nösk á tilfinningar fullorðna og finna fljótt ef eitthvað er að. Þau fá þá líka upplýsingarnar annarstaðar frá, jafnvel frá öðrum börnum sem eru oft ekki mjög ábyggilegar heimildir.” Hugo bætir við að ef börnin hafi ekki fullorðna til að uppfræða sig og leiðbeina sér geti grafið um sig miklu meiri skelfing en ella. Hann segir einnig mikilvægt að taka mið af aldri og þroska barnanna þegar málin séu útskýrð. ,,Það borgar sig ekki að fara út í smáatriði heldur hafa frásögnina einfalda. Foreldrar þurfa til að mynda ekki að útlista hvað margir brunnu inni í World Trade Center eða hentu sér út um glugga. Þeir ættu frekar að benda börnum sínum á að mennirnir sem réðust á turnanna í New York séu veikir. Svona geri enginn nema sá sem sé mikið veikur, börnin skilja það.”

Hlustum á börnin=hin fimm skrefin
Hugo segir að það að segja börnum frá erfiðum hlutum sé aðeins fyrsta skrefið. ,,Foreldrar ráðfæra sig stundum við mig varðandi skilnað og ég bendi þeim á að auðvitað þurfi að segja börnunum eins og er en það sé aðeins fyrsta skrefið af fimm. Hin fjögur skrefin eru að hlusta á barnið, sem því miður gleymist allt of oft. Börn eins og fullorðnir eiga líka stundum bágt með að meðtaka þegar þeim er sagt frá erfiðum atburðum og segja kannski eftir slíka frásögn: ,,Má ég núna fara út að leika?” Þetta er eðlileg vörn við hræðslu. Það er reyndar einkenni áfalla að fólk meðtekur þau fyrst vitsmunalega og tilfinningarnar koma síðar og þá er mikilvægt að hlusta.” Hugo segir að börn búi gjarnan til eigin meiningar eða misskilji hlutina og þá sé mikilvægt að foreldrarnir séu til staðar, leggji við eyra og geti leiðrétt. ,,Ég get nefnt einfalt dæmi um strák sem harðneitaði að fara í stígvél í fjöruferð. Þegar foreldrið gaf sér tíma til að hlusta komst það að því að strákurinn hélt að þetta væri ,,fjörferð” og auðvitað ómöglegt að fara í stígvél í slíka ferð. Ef við tökum atburðina frá ellefta september sem dæmi þá áttuðu mörg börn sig ekki á að sífellt væri verið að sýna sama atburðinn í sjónvarpinu þegar endurtekið var þegar flugvélarnar flugu á turnanna í New York. Þeirra reynsluheimur sagði þeim að þetta væri hvað eftir annað að gerast. Ég hef líka tekið eftir að börn upplifa þennan atburð misjafnt eftir því hvar þau eru búsett. Á Reykjanesi urðu börn til að mynda mun meira vör við þessa atburði en annars staðar á landinu. Börn sem eiga foreldra sem vinna á Keflavíkurflugvelli urðu áþreifanlega vör við breytingar þar sem foreldrarnir koma seinna heim frá vinnu en áður og þurfa að fara fyrr af stað vegna leitar á vinnustað. Þau sáu líka herflugvélar fljúga í auknum mæli yfir bæinn.” Hugo segir að það megi ekki líða of langur tími frá því að börnum er sagt frá erfiðum hlutum og þar til foreldrar setjist niður með þeim til að hlusta á þau. ,,Það er góð regla að setjast hjá barninu áður en það fer að sofa sama kvöld og það hefur fengið erfiðar fréttir og reyna að fá það til að tjá sig. Spyrja til að mynda spurninga eins og: ,,Hvað hugsaðir þú þegar þú heyrðir þetta?” Hann bendir jafnframt á að til að börn geti talað þurfi að þagna ,,Barnið er ef til vill ekki tilbúið til að tjá sig strax og það líða kannski nokkrar mínútur áður en það svarar. Það þarf líka að finna að foreldrið ætli raunverulega að hlusta. Þá er mikilvægt að foreldrið haldi ekki áfram að tala heldur gefi barninu tíma og haldi jafnvel utan um það eða í höndina á því.” Hugo segir að það geti tekið barnið nokkra daga eða vikur að átta sig á erfiðum atburðum og því þurfi foreldrar að vera reiðubúnir að hlusta á það þegar þörf sé á.

,,Getur komið stríð á Íslandi?”
Hugo segir að börn þurfi fyrst að fá að meðtaka hvað hefur gerst og þá þurfi foreldrar að vera tilbúnir til að hlusta á þau og meiningar þeirra en síðan upplifi þau gjarnan ótta og ótal spurningar komi upp. ,,Undanfarið hafa örugglega margir foreldrar fengið spurninguna: ,,Getur komið stríð á Íslandi?” Slíkum spurningum er hægt að svara á einfaldan hátt eins og: ,,Nei svona gerist ekki hjá okkur” en þá er hætta á að foreldrar komist ekki að kjarnanum. Þeir ættu frekar að staldra við og velta fyrir sér hvað búi að baki slíkra spurninga. Í þessu ferli er aftur mikilvægt að hlusta og finna hvað það er sem barnið er að velta fyrir sér. Spyrja hlustunarspurninga eins og: ,,Ég heyri að þú ert hræddur um að stríðið komi til Íslands,” eða ,,ég heyri að þú ert búinn að hugsa mikið um þetta”. Þá er líklegra að foreldrarnir fái skýringu á hvað sé að gerast í huga barnsins og geti hjálpað því. Þegar börn verða fyrir áföllum eru spurningar þeirra oft ekki aðeins þörf fyrir upplýsingar heldur oft á tíðum birtingarform hugsana þeirra.”

Reiði og söknuður
Hugo leggur áherslu á að það þurfi líka að hlusta og ræða við unglinga þegar áföll komi upp. ,,Unglingar hafa mikla þörf til að tjá sig og ef þeir hafa ekki einhvern fullorðinn til að leiðbeina sér og hlusta á sig geta þeir auðveldlega fyllst af heift og hefndarhug. Auðvitað er reiðin ofarlega í hugum flestra þessa daganna eftir ódæðisverkin í New York en ég held að enginn vilji að hér eða annar staðar yrði dansað á götum ef Bin laden yrði drepinn ” Hugo segir að reiðin sé eðlileg og líka það að vilja refsa fyrir ódæðisverk eins og framið var í New York en heift og hefndarhugur geti verið hættuleg fyrir líkamlega og andlega heilsu. Hann segir jafnframt að ef börn jafnt sem fullorðnir finni ekki farveg fyrir reiðina geti hún brotist fram í pirring og illindum í samskiptum og ítrekar að til að það gerist ekki þurfi fólk að hlusta á hvert annað. ,,Í raun er reiði fyrst og fremst viðbragð og aðeins toppurinn af ísjakanum en undir niðri eru oft á tíðum tilfinningar eins og hræðsla, öryggisleysi, vonbrigði, sorg og söknuður. Fólk saknar til dæmis þeirrar heimsmyndar sem var fyrir árásina á New York. Ég var til að mynda búinn að ala með mér þá von að börnin mín gætu búið í friðsælum heimi og finn til sorgar og söknuðar í breyttum heimi. Börn upplifa líka vonbrigði og finnst þau hafa verið svikin af fullorðnum sem þau höfðu treyst á að pössuðu upp á að svona hlutir gerðust ekki.”

Börnin spegla foreldrana.
Hugo bendir einnig á að börn spegli foreldar sína þannig að ef þeir sýni ofsafengin viðbrögð þegar áföll verði þá komi þau líka fram hjá börnunum. ,,Þó að foreldrar eigi ekki verja börnin gegn sannleikanum þá þarf að hlífa þeim við heiftarlegum viðbrögðum. Þá þarf að passa sig á að rjúka ekki upp yfir einhverjum yfirlýsingum úr fjölmiðlum eða annarstaðar frá. Það þarf að sýna stillingu til að börnunum líði vel. Ef foreldrarnir þurfa að ræða saman um erfiða hluti ættu þeir að gera það þegar börnin eru fjarstödd. Þau upplifa hlutina einkar sterkt og misskilja þá jafnvel.” Hugo bendir í þessu tilliti á að mikilvægt sé að passa upp á hvað börnin horfi á í sjónvarpi. ,,Sjónvarpið er mjög öflugur miðill og þau geta orðið mjög hrædd ef þau sjá til dæmis stríðsmyndir úr fréttatímum eða árásir. Það þarf því að reyna að stjórna hvað þau sjá. Í raun er útvarpið mun þægilegri miðill.
Hugo bendir að lokum á að erfitt sé að ráða við skelfingu og hræðslu í kjölfar áfalla en þeim mun fyrr sem börnin finni að foreldrarnir ráði við aðstæður þeim mun fyrr fari þeim að líða betur.

Hugo

Þegar ég hitti fjölskyldur í vanda kemur oft fram að það hafi nú verið hrikalegt á föstudaginn, það varð svo mikið rifrildi á heimilinu.

Þegar ég spyr, í sakleysi mínu, um hvað hafi þau verið að rífast er oft mjög erfitt að rija það upp. Það sem gerðist í framhaldi af ágreiningnum var aðalatriði en EKKI ágreiningsefnið sjálft.

Þegar kemur upp ágreiningur kunna margir foreldrar ekki það að besta lausnin er að tala við barnið sitt og svo að hlusta á það sem það segir og halda svo samræðunum í framhaldi af því.

Ekki að halda fyrirlestur þar sem sömu setningarnar eru ítrekað sagðar og endurteknar. Þetta getur þróast út í kappræður þar sem setningarnar: "Nú hlustar þú og tekur einu sinni mark á því sem ég segi ...." taka völdin en á móti gleyma foreldrarnir að börnin þeirra eru að reyna að segja það sama við þau.

Oft er endirinn erfiðastur. Verður þetta " farðu inn á herbergið og hugsaðu málið" valdbeiting hjá foreldrunum, endar þetta þannig að barnið segir "þetta þýðir ekki neitt, þið hlustið aldrei á mig" aðferðin og að fer í burtu og reynir þannig að sigra, verður þetta hrikalegt rifrildi þar sem allt sem betur hefði verið ósagt er sagt, allt notað sem hægt er til að særa hinn, verður þetta ..... eða kunna foreldrarnir að stoppa SIG af, finna að nú erum málin búin að taka allt aðra stefnu, hlusta á barnið og segja jafnvel hlustunarsetningu eins og "þér finnst ég vera mjög óréttlátur núna?".

Það að hlusta á hinn í rifrildi er ekki tap heldur virðingarvottur um að það sé hlustað á það sem er sagt, hér gildir ekki að sigra eða tapa heldur að ná sameiginlegri lausn. Það er verk þess fullorðna að kenna barninu sínu góða aðferð til að leysa ágreining. Hafðu í huga í næsta "rifrildi"hvort þú vildir eiga það sem þú segir á segulbandi og fá það spilað fyrir aðra seinna meir.

Hugo